تقسیم سامانهها بر پایه کارکردشان / کتاب ارگانیزاسیونیسم مولف دکتر فریدون کامران
یکی دیگر از شاخصهای تقسیم سامانهها کارکردهای آنهاست. پژوهشگران رشتههای مختلف که تحلیل سامانهای را مدنظر دارند، سعی دارند آنها را بر پایه کارکردهای مختلفشان طبقهبندی کنند. ذکر انواع این طبقهبندیها شاید بیمورد و تنها موجب تطویل کلام باشد.
فرانسوا مایر علوم را به دو سطح خرد و کلان طبقهبندی میکند، و در سطح خرد از علومی چون بیولوژی، فیزیولوژی و در سطح کلان از علوم رفتاری و جامعهشناسی نام میبرد.
مارنی و اسمیت (Marnay and Smith, 1964) معیار طبقهبندی خود را ظرفیت خودانطباقی سامانهها قرار داده و در نتیجه چهار نوع سامانه را به شرح زیر دستهبندی کردهاند:
- سامانههای غیر ارگانیک مانند فیزیکی- شیمیایی
- سامانههای ارگانیکی همچون ارگانیزمهای طبیعی و بیولوژیکی
- سامانههای ادراکی همچون سامانههای روانی- اجتماعی متکی بر نمادها
- سامانههای مصنوعی یعنی سازههای دستساز و مصنوعی بشر همچون ماشینها
از نظر این دو جامعهشناس سه نوع خودانطباقی اساسی در سامانهها وجود دارد:
الف: خودانطباقی واکنشی[1]: یعنی نوعی خودانطباقی که درآن، سامانه در مقابل یک برنامة مشخص، عملکرد مشخص و یکنواختی دارد.
ب: خودانطباقی باز متعارفی[2] درجه دو: کارکرد این سامانهها متغیر است، و در نتیجه بایک ورودی مشخص حداقل دو کارکرد خواهیم داشت.
ج: خودانطباقی بازساختاری[3]: در این سامانهها در هر حال ارتباط قانونمند بین اجزا متغیر است ودائم تغییر میکند.
خودانطباقی واکنشی را در سامانههای اورگانیکی و دو نوع دیگر خودانطباقی را در سامانههای ادراکی مشاهده میکنیم. یعنی در سامانههای ادراکی چون ساختارهای روانی و اجتماعی هیچگاه نمیتوان در مقابل یک کنش معین یعنی ورودی یک داده مشخص به سامانه یک واکنش متقابل تعریف شده و همیشگی را انتظار داشت. در حالی که در نوع اول میتوان از هر ورودی یک نتیجه و کارکرد مشخص انتظار داشت. در علوم اجتماعی دو نوع تحلیل جالب به نظر میرسد؛ یکی مدل ساختاری-کارکردی تالکوت پارسونر و دیگری سامانههای خود انطباقی والتر بوکلی.
بنابراین از نظر کارکردهایی که سامانه میتواند داشته باشد، آنها را میتوان به انواعی چون سامانههای اجتماعی، مکانیکی، فیزیکی، الکترونیکی، ارگانیکی، نباتی (اکولوژیکی و طبیعی)، شیمیایی، هستهای، فضایی و غیره تقسیم کرد. هر یک از این انواع سامانههای کارکردی خود میتوانند به شاخههای مختلفی تقسیم شوند. مثلاً سامانههای اجتماعی به انواعی چون سامانههای جامعَوی[4]، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و… تقسیم میشوند. یا سامانههای ارگانیکی میتوانند به دو نوع زیستی و روانی تقسیم شوند. یا یک سامانه اقتصادی میتواند شامل دو زیر سامانه خرد و کلان باشد.
[1]. Adaptativité Réactionnelle
[2]. Adaptativité Renormalisationnelle
[3]. Adaptativité Reconstructurelle
[4]. جامعوی (Social) صفت منتسب به جامعه
«صفت ناشی از روابط حاصل از اندرکنش انسانها اعم از اینکه بهصورت انفرادی یا گروهی بوده باشد». رجوع شود به شیخاوندی. داور «شناخت دولت»، نشر قطره، 1391.